Λογοκρίνοντας “τα αεροπλάνα και τα βαπόρια”

Λογοκρίνοντας "τα αεροπλάνα και τα βαπόρια"

Λογοκρίνοντας “τα αεροπλάνα και τα βαπόρια”

Του Γιάννη Δημογιάννη 

Ο τίτλος θα μπορούσε να αφορά σουρεαλιστική ποιητική συλλογή, εντούτοις «Το βρώμικο ψωμί» κυκλοφορεί σαν δίσκος το 1972. Το θέμα, βέβαια, είναι τι θέλει να πει ο στιχουργός Δ. Σαββόπουλος – τι αντιπροσωπεύει δηλαδή για τον ατομικό και συλλογικό βίο της χώρας ο εμβληματικός τίτλος του δίσκου. Διότι το «Βρώμικο ψωμί», εκτός από τίτλος του δίσκου, αποτελεί ταυτόχρονα και φράση κλειδί – το νοηματικό πυρήνα από το θρυλικό «Ζεϊμπέκικο», που τραγούδησε ανεπανάληπτα η Σωτηρία Μπέλλου. Εκτέλεση που την έκανε να παραδεχτεί πως τραγούδησε μέχρι και pop… Σε τελική ανάλυση, το ζεϊμπέκικο «Μ’ αεροπλάνα και βαπόρια» φαίνεται να συνοψίζει ποιητικά τον μικρόκοσμο της Ελλάδας του 1972. Μία παράσταση με πρωταγωνιστές, όχι μονάχα έναν Μπάτη, έναν Μάρκο, είτε μία «απρόσιτη (Ουράνια) μητέρα».[1]  

Η ιστορία αποδεικνύεται πως έχει ιδιαίτερο δημοσιογραφικό ενδιαφέρον.[2] Το 2017 εκδίδεται ένας επετειακός τόμος, με αφορμή τα 100 χρόνια από τη δημιουργία των Γενικών Αρχείων του Κράτους, αποκαλύπτοντας μοναδικά ντοκουμέντα, συνδεδεμένα με την Ελληνική ιστορία από την τουρκοκρατία μέχρι σήμερα. Σε αυτήν την ιστορική έκδοση τεκμηρίων «παρουσιάζονται χειρόγραφα, φωτογραφίες και αρχεία, που αποτελούν χρήσιμα υλικά για τους ερευνητές της κοινωνικοπολιτικής αλλά και πολιτιστικής ιστορίας του τόπου». Φυλλομετρώντας την έκδοση με τίτλο «100 χρόνια Γενικά Αρχεία του Κράτους – 500 χρόνια ιστορίας» υπάρχει ανάμεσα σε χιλιάδες φακέλους και εκείνος στον οποίο περιέχεται το τραγούδι «Μ’ αεροπλάνα και βαπόρια». Όπως υποβλήθηκε προς έγκριση από τη δικτατορική λογοκρισία το 1970.

Τι λογοκρίθηκε

Αυτό πάντως που προκαλεί εντύπωση τουλάχιστον σε μία μεταγενέστερη ανάγνωση είναι οι λέξεις, φράσεις ή και στίχοι, που προκάλεσαν τη λογοκρισία των συνταγματαρχών. Το πρώτο τρίστιχο που λογοκρίθηκε ήταν αυτό που αναφερόταν στην καταστροφή της Σμύρνης το 1922. Μία τραγωδία που διαιωνίζεται σύμφωνα με τους στίχους του Σαββόπουλου για 50 χρόνια, άρα κρατεί μεσούσης της χούντας, κάνοντας  εμφανείς τις αναφορές στην τραγωδία της Κύπρου, εφόσον και αυτή προκάλεσε πρόσθετους πρόσφυγες. Η δεύτερη αντικαθεστωτική φράση είναι η αποστροφή «δε μας ακούς που τραγουδάμε με φωνές ηλεκτρικές… ώσπου οι φωνές μας συναντάνε τις βασικές σου τις αρχές». Διόλου παράξενη λογοκρισία εξαιτίας των επαναστατικών υπαινιγμών. Κοντολογίς, η διαχρονική προσφυγιά και οι αδικαίωτες ανθρώπινες φωνές.

Όταν κάποτε είχε ερωτηθεί ο Σαββόπουλος σχετικά με το «Ζεϊμπέκικο», είπε: “Ήταν η πρώτη μου απόπειρα να φτιάξω ένα λαϊκό τραγούδι… Και δεν είναι δύσκολο να αποκρυπτογραφήσει κάποιος το μήνυμά του. Μιλάω καθαρά για την περίφημη επιδίωξη της ευτυχίας”. Από εκεί και πέρα το τραγούδι θαρρείς πως χτίστηκε πάνω στην κοίτη δύο ποταμών που διασταυρώνονται, κάθε φορά που τα υπόγεια ρεύματά τους συναντώνται αντιστικτικά, όταν οι φράσεις του Σαββόπουλου χάνονται μέσα στις φράσεις της Μπέλλου. Όπως συμβαίνει «στον ιταλικό μουσικό όρο moddetto, μια φόρμα στην οποία προστίθενται στίχοι (κείμενα), διαφορετικά για κάθε φωνή».[3]

Στο «Ζεϊμπέκικο», οι υπόγειες διαδρομές των φωνών διασταυρώνονται μυστηριακές και συχνά ανερμήνευτες… Όταν η μεταφυσική ενατένιση εναρμονίζεται με τον αντικομφορμισμό της αμφισβήτησης. Όταν οι λαοί εξακολουθούν να μετρούν πρόσφυγες και ναυαγισμένα όνειρα. Η καθημαγμένη μνήμη αντιπαλεύει τη φυγή προς το μέλλον. Ο άνθρωπος αντιστρατεύεται την εξουσία. Και περισσότερο όταν η ψυχή αρθρώνει τις «ηλεκτρικές» – υπερκόσμιες μελωδίες της υπέρβασης. Τη στιγμή που η Μπέλλου τραγουδά ένα λυτρωτικό ζεϊμπέκικο. Λογοκρίνοντας “τα αεροπλάνα και τα βαπόρια”. Λογοκρίνοντας “τα αεροπλάνα και τα βαπόρια”.

[1] Οι ιστορικές πληροφορίες αλιεύθηκαν από εδώ: https://www.mixanitouxronou.gr/i-logokrimenes-partitoures-tou-tragoudiou-m-aeroplana-ke-vaporia-tou-savvopoulou-spanies-stigmes-apo-tin-prova-me-tin-sotiria-bellou-vinteo/

[2] Ο Ιταλικός μουσικός όρος moddetto αναπτύσσεται εδώ: https://sites.google.com/view/vpkaxinrzl/5vfnew-moddetto-for-an-indeterminate-acapella-choir-of-improvisers-it.

σχετικοί σύνδεσμοι: Γιώργος Κ. Παναγιωτόπουλος – Αφημένες βάρκες….

Θόδωρος Αγγελόπουλος: “Στη σκόνη του χρόνου”

“Εμείς κι άλλοι” – τα καφενεία τους

Συνομιλώντας με τη Σονάτα του Ρίτσου

Θεσσαλονίκη – η δική μας Γκερνίκα

 

Contact Us